Czym jest zdanie złożone i po co w ogóle rysować wykresy?
Zdanie złożone a zdanie pojedyncze – różnica w jednym spojrzeniu
Zdanie pojedyncze ma tylko jeden orzeczeniowy czasownik osobowy, np.: Idę., Dziecko śpi., Wczoraj padało. To najprostsza konstrukcja – jedna czynność lub stan.
Zdanie złożone zawiera co najmniej dwa orzeczenia (czyli dwa czasowniki w formie osobowej), np.:
Posprzątam pokój i obejrzę film.
Gdy wrócisz, zadzwonię do mamy.
Wiedziałem, że przyjedziesz.
Każde orzeczenie buduje tu część składową zdania złożonego. Te części mogą być równorzędne (żadna nie jest ważniejsza) lub podrzędne (jedna zależy od drugiej). To właśnie od tego, jak się ze sobą łączą, zależy rodzaj zdania złożonego i konstrukcja jego wykresu.
Dlaczego wykres zdania złożonego naprawdę pomaga
Dla wielu uczniów wykres zdania złożonego to zło konieczne: trzeba narysować kreski, wpisać zdania, znaleźć spójniki i „jakimś cudem” wszystko połączyć. Tymczasem dobrze wykonany wykres to:
szybsze rozpoznawanie typu zdania – od razu widać, co z czym się łączy,
łatwiejsze pisanie przecinków – granice członów są jasno zaznaczone,
kontrola nad stylem – widzisz, że w jednym zdaniu masz np. pięć części składowych; możesz je skrócić lub uprościć,
lepsze rozumienie treści – szczególnie przy długich zdaniach z podrzędnymi rozbudowanymi.
Wykres zamienia liniowy ciąg słów na strukturę przestrzenną. Zamiast „ściany tekstu” masz prosty schemat: główne zdanie, do niego podpina się podrzędne, a obok stoją zdania współrzędne połączone spójnikami. Przy interpretacji tekstów literackich czy pisaniu rozprawki to potężne narzędzie.
Spójniki – małe słowa, wielka robota
Żeby zbudować zdanie złożone, trzeba jakoś połączyć części. Tu na scenę wchodzą spójniki oraz spójniki zestawione (czyli powiązane ze sobą wyrażenia typu nie tylko… ale także). To one decydują o tym, czy zdanie jest:
współrzędnie złożone (części równorzędne), np.: Posprzątałem i wyszedłem.
podrzędnie złożone (jedna część zależna od drugiej), np.: Posprzątałem, żeby móc wyjść.
złożone łącząco–podrzędnie, gdy w jednym zdaniu występują oba typy relacji.
Spójnik to sygnał: tu zaczyna się nowa część składowa. Na wykresie to miejsce nowej kreski poziomej lub linii odchodzącej od zdania głównego. Zrozumienie funkcji spójnika to połowa sukcesu przy analizie zdań złożonych.
Źródło: Pexels | Autor: Katerina Holmes
Rodzaje zdań złożonych – fundament przed rysowaniem wykresu
Zdania współrzędnie złożone – gdy części są równorzędne
Zdania współrzędnie złożone składają się z co najmniej dwóch zdań składowych równorzędnych. Można je rozdzielić na niezależne wypowiedzenia, które nadal są logiczne i poprawne:
Posprzątałem pokój i wyszedłem na spacer.
Możemy rozbić to zdanie na:
Posprzątałem pokój.
Wyszedłem na spacer.
Obie części są równorzędne: żadna nie tłumaczy się przez drugą, nie jest od niej formalnie zależna. Na wykresie takie zdania najczęściej rysuje się w jednej linii, oddzielając je pionową kreską i zapisując nad kreską spójnik (lub przecinek + spójnik).
Zdania podrzędnie złożone – gdy jedno zależy od drugiego
W zdaniu podrzędnie złożonym zawsze można wskazać zdanie nadrzędne i zdanie podrzędne. Podrzędne „odpowiada” na pytanie zadawane przez któryś z wyrazów zdania nadrzędnego (np. orzeczenie, rzeczownik, przymiotnik).
Przykład:
Ucieszyłem się, że do mnie zadzwoniłeś.
Zdanie nadrzędne: Ucieszyłem się. Zdanie podrzędne: że do mnie zadzwoniłeś. Możemy zadać pytanie: z czego się ucieszyłem? – że do mnie zadzwoniłeś. Na wykresie zdanie nadrzędne znajduje się zwykle u góry, a podrzędne jest „podwieszone” pod odpowiednim wyrazem lub pod całym orzeczeniem.
Zdania złożone wielokrotnie – gdy wszystko miesza się naraz
Zdanie złożone wielokrotnie zawiera więcej niż dwa zdania składowe. Mogą one być połączone różnymi typami relacji: współrzędnej i podrzędnej, np.:
Gdy tylko wróciłem do domu, zadzwonił telefon i zorientowałem się, że zapomniałem kluczy.
W tym jednym zdaniu kryje się kilka części:
Gdy tylko wróciłem do domu – zdanie podrzędne okolicznikowe czasu,
zadzwonił telefon – zdanie nadrzędne,
zorientowałem się – zdanie współrzędne z zadzwonił telefon,
że zapomniałem kluczy – zdanie podrzędne do zorientowałem się.
Na wykresie taka konstrukcja bywa rozbudowana: kilka równoległych kresek na jedną wysokość (zdania współrzędne) i odchodzące od nich linie z podrzędnymi. Im wygodniej nauczysz się oznaczać typy związków, tym szybciej poradzisz sobie z najbardziej skomplikowanymi zdaniami.
Źródło: Pexels | Autor: Thirdman
Kluczowe spójniki w zdaniach współrzędnie złożonych
Spójniki łączne – gdy coś dodajemy
Spójniki łączne zwykle dodają informację lub wymieniają kolejne czynności. Najczęściej występują:
i, oraz, a także, jak również, ani (w konstrukcjach przeczących).
Przykłady zdań współrzędnie złożonych łącznych:
Wysprzątała mieszkanie i ugotowała obiad.
Nie zadzwonił ani nie napisał.
Poszedł na siłownię, a także zapisał się na basen.
Na wykresie:
zapisujesz pierwsze zdanie składowe na górnej linii,
obok, po pionowej kresce, drugie zdanie składowe,
nad kreską pionową – spójnik (i, ani itd.).
W konstrukcjach z ani pojawia się podwójne zaprzeczenie: nie w każdej części oraz spójnik ani. Warto zwrócić na to uwagę przy analizie.
Spójniki przeciwstawne – gdy coś porównujemy lub kontrastujemy
Spójniki przeciwstawne wprowadzają kontrast, przeciwieństwo lub zaskoczenie wobec tego, co jest w pierwszej części zdania. Najczęstsze spójniki przeciwstawne:
ale, lecz, jednak, natomiast, tymczasem, a (w znaczeniu „ale”).
Przykłady:
Chciałem odpocząć, ale musiałem pracować.
Było już późno, jednak nikt nie wychodził.
Starał się bardzo, lecz nie udało mu się wygrać.
Na wykresie struktura jest podobna jak przy spójnikach łącznych, ale warto zaznaczyć nad pionową kreską konkretny typ spójnika (często podaje się symbol, np. „przeciwstawne”, ale w wersji szkolnej zwykle wystarczy zapis samego spójnika).
Trzeba uważać na spójnik a, który może łączyć:
łącznie: Wszedł do środka, a ja wyszedłem – po prostu dwie równorzędne czynności;
przeciwstawnie: Miał czas, a i tak nie pomógł – sens jak „ale”.
Spójniki rozłączne i wynikowe – alternatywa i skutek
Spójniki rozłączne wskazują na alternatywę, wybór lub możliwość:
albo, lub, bądź, czy (w funkcji rozłącznej).
Przykłady:
Albo przyjdziesz jutro, albo odwołamy spotkanie.
Pójdziemy do kina lub do teatru.
Na wykresie rysujesz dwie równorzędne części, między którymi nad linią pionową stoi spójnik albo, lub itp. Przy konstrukcji albo… albo spójnik jest powtórzony, ale wykres pozostaje prosty: dwie części, jedna kreska dzieląca.
Spójniki wynikowe sygnalizują skutek:
więc, dlatego, toteż, zatem, przeto.
Przykłady:
Nie uczył się, więc nie zdał egzaminu.
Było bardzo zimno, dlatego założył płaszcz.
Znów: na wykresie masz równorzędne części, ale ich logiczny związek to przyczynowo–skutkowy: pierwsza część jest przyczyną, druga – skutkiem, nawet jeśli formalnie zdanie jest współrzędne.
Źródło: Pexels | Autor: Katerina Holmes
Typy zdań podrzędnych – od przydawkowych po okolicznikowe
Zdania podrzędne dopełnieniowe – odpowiadają na pytania przypadków
Zdania podrzędne dopełnieniowe zastępują w zdaniu nadrzędnym dopełnienie (rzeczownik lub zaimek w przypadkach zależnych). Odpowiadają na pytania: kogo? czego? komu? czemu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?
Przykłady:
Wiedziałem, że przyjdziesz. – Wiedziałem co? że przyjdziesz.
Boję się, żeby nie padało. – Boję się czego? żeby nie padało.
Zapomniała, gdzie położyła klucze. – Zapomniała czego? gdzie położyła klucze.
Spójniki i wyrażenia wprowadzające: że, żeby, aby, a także zaimki pytajno–względne: co, kto, gdzie, kiedy, dlaczego (w funkcji spójnika podrzędnego).
Na wykresie:
zdanie nadrzędne na górze: Wiedziałem,
pod orzeczeniem („wiedziałem”) rysujesz linię w dół,
na końcu tej linii umieszczasz zdanie podrzędne: że przyjdziesz.
Zdania podrzędne przydawkowe – opisują rzeczownik
Zdania przydawkowe rozszerzają lub precyzują rzeczownik ze zdania nadrzędnego. Odpowiadają na pytania przydawki: jaki? jaka? jakie? czyj? którego? z czego? ile?
Przykłady:
Kupiłem książkę, którą mi poleciłeś. – książkę jaką?którą mi poleciłeś.
Zdania podrzędne przydawkowe – kolejne przykłady i wykres
Dobrze widać funkcję przydawkową, gdy da się zdanie podrzędne zastąpić jednym przymiotnikiem lub krótką frazą:
Spotkałem człowieka, który pomógł mi na lotnisku. – człowieka jakiego?który pomógł mi na lotnisku (≈ życzliwego).
To był dzień, kiedy wszystko się udało. – dzień jaki?kiedy wszystko się udało (≈ szczęśliwy dzień).
Nie pamiętam drogi, którą wtedy szliśmy. – drogi jakiej?którą wtedy szliśmy.
spójnik że – w niektórych przydawkach orzecznikowych, np.: Miał nadzieję, że zdąży. – nadzieję jaką? że zdąży.
Na wykresie zdanie przydawkowe „wisi” pod rzeczownikiem, który opisuje:
na górnej linii umieszczasz całe zdanie nadrzędne, np.: Kupiłem książkę,
pod wyrazem książkę rysujesz pionową linię w dół,
na jej końcu wpisujesz zdanie podrzędne: którą mi poleciłeś.
Przy analizie pomaga odcięcie zdania podrzędnego. Jeśli po jego usunięciu zostaje sensowne zdanie pojedyncze (Kupiłem książkę) i brakująca informacja ma funkcję przydawki, masz do czynienia ze zdaniem przydawkowym.
Zdania podrzędne orzecznikowe – gdy zdanie zastępuje orzecznik
W zdaniu orzecznikowym podrzędna część zastępuje orzecznik w orzeczeniu imiennym. Najczęściej pojawiają się po czasownikach: być, stać się, zostać, wydawać się, okazać się.
Przykłady:
Najważniejsze jest, żebyś był zdrowy. – Najważniejsze jest co? żebyś był zdrowy.
Jego plan okazał się, że jest nierealny. (konstrukcja potoczna, poprawniej: Jego plan okazał się nierealny.)
Twoje marzenie to, żeby podróżować po świecie.
Wyrazy wprowadzające:
spójniki: że, żeby, iż,
rzadziej – zaimki względne, gdy orzecznik przybiera postać rzeczownika: Jego marzenie to co? co widział w filmach.
W wykresach:
w zdaniu nadrzędnym zaznaczasz czasownik łącznikowy (jest, stało się),
pod nim rysujesz pionową linię do zdania podrzędnego, które stanowi orzecznik,
całość traktujesz jako jedno orzeczenie imienne rozbite na część nadrzędną i podrzędną.
Typowy szkolny problem: odróżnienie zdań orzecznikowych od dopełnieniowych. Pomaga pytanie:
jeśli pytasz kto? co? po czasownikach typu wiedzieć, lubić, pamiętać – to zwykle dopełnieniowe,
jeśli pytasz jaki? jaki jest? co to jest? po czasownikach typu być, stać się, okazać się – najczęściej orzeczniki i tym samym zdania orzecznikowe.
Zdania podrzędne podmiotowe – gdy całe zdanie „jest” podmiotem
W zdaniach podmiotowych cała podrzędna część pełni funkcję podmiotu w zdaniu nadrzędnym. Można je rozpoznać pytaniem kto? co? zadawanym do orzeczenia zdania nadrzędnego.
Przykłady:
Że nie przyszedłeś zdziwiło wszystkich. – zdziwiło kto? co? że nie przyszedłeś.
Że zdała egzamin było dla nas oczywiste.
Nie wiadomo, kiedy wrócą. – nie wiadomo co? kiedy wrócą.
Wprowadzają je głównie:
że, iż,
zaimki i przysłówki pytajno–względne: kto, co, gdzie, kiedy, jak.
Na wykresie zdanie podrzędne podmiotowe zapisujesz nad orzeczeniem zdania nadrzędnego (lub na osobnej linii powyżej), połączone ukośną lub pionową linią z orzeczeniem. Nauczyciele stosują różne konwencje, ale zasada jest jedna: pokazać, że całe zdanie podrzędne pełni funkcję jednego podmiotu.
Zdania podrzędne okolicznikowe – czas, miejsce, przyczyna i reszta
Zdania okolicznikowe to duża grupa. Wszystkie odpowiadają na pytania okoliczników: czasu, miejsca, celu, przyczyny itd. Łatwo je rozpoznać, gdy da się je zastąpić krótką frazą typu: wczoraj, z radością, z powodu choroby, po cichu.
Okolicznikowe czasu
Odpowiadają na pytania: kiedy? odkąd? jak długo? jak często?
Przykłady:
Kiedy wrócisz z pracy, zadzwoń do mnie. – zadzwoń kiedy? kiedy wrócisz z pracy.
Nie wychodził z domu, dopóki padał deszcz.
Gdy tylko wszedł do pokoju, wszyscy ucichli.
Typowe spójniki i wyrażenia: kiedy, gdy, aż, dopóki, zanim, odkąd, kiedy tylko, gdy tylko.
Wykres: zdanie nadrzędne na górze, pod orzeczeniem rysujesz linię do zdania podrzędnego czasu.
Okolicznikowe miejsca
Odpowiadają na pytania: gdzie? skąd? dokąd? którędy?
Przykłady:
Usiądź, gdzie chcesz.
Pojadę tam, dokąd mnie zaprosisz.
Wyszli stamtąd, skąd dochodził hałas.
Wprowadzają je przysłówki względne: gdzie, skąd, dokąd, którędy. Na wykresie łączysz je z czasownikiem, który wymaga określenia miejsca (np. usiądź, pojadę).
Okolicznikowe przyczyny
Odpowiadają na pytania: dlaczego? z jakiej przyczyny?
Przykłady:
Nie poszedł do pracy, ponieważ był chory.
Skoro nie masz czasu, przełożymy spotkanie.
Spóźnił się, bo zepsuł mu się samochód.
Najczęstsze spójniki: bo, ponieważ, gdyż, dlatego że, skoro. Na wykresie takie zdanie podrzędne podwieszasz pod całym orzeczeniem lub pod czasownikiem, którego przyczynę wyjaśnia (np. „nie poszedł dlaczego? bo był chory”).
Okolicznikowe celu
Odpowiadają na pytania: po co? w jakim celu?
Przykłady:
Przyszedłem, żeby z tobą porozmawiać.
Oszczędza pieniądze, aby kupić mieszkanie.
Zadzwonił, by sprawdzić, czy wszystko w porządku.
Spójniki celu: żeby, aby, by, ażeby, po to żeby. Wykres identyczny jak przy przyczynie – linia podrzędna od orzeczenia, ale sens jest inny: zamiast „dlaczego?”, pytasz „po co?”.
Okolicznikowe warunku
Odpowiadają na pytania: pod jakim warunkiem? w jakim wypadku?
Przykłady:
Jeśli będziesz się uczyć, zdasz egzamin.
Gdyby świeciło słońce, poszlibyśmy na spacer.
Pomogę ci, o ile znajdę czas.
Typowe spójniki: jeśli, jeżeli, gdyby, o ile, pod warunkiem że. Na wykresie zdanie warunkowe przyczepiasz zwykle do całego zdania nadrzędnego, bo odnosi się do całej sytuacji (np. „zdasz egzamin pod jakim warunkiem? jeśli będziesz się uczyć”).
Okolicznikowe skutku
Odpowiadają na pytania: z jakim skutkiem? co z tego wynikło?
Przykłady:
Był tak zmęczony, że zasnął przy biurku.
Mówił tak cicho, że nikt go nie słyszał.
Najczęstsza konstrukcja: tak … że. Na wykresie zwykle zaznacza się związek zdania podrzędnego ze stopniem cechy lub okoliczności w zdaniu nadrzędnym (np. tak zmęczony – że zasnął).
Okolicznikowe sposobu, stopnia i porównawcze
Te typy często mieszają się w praktyce, ale na wykresach rysuje się je podobnie.
Sposobu – pytania: jak? w jaki sposób?
Zachowywał się, jakby wszystko było w porządku.
Rozmawiali tak, jakby się od dawna znali.
Stopnia – pytania: w jakim stopniu? jak bardzo?
Był tak zaskoczony, jak jeszcze nigdy wcześniej.
To było bardziej skomplikowane, niż sądziliśmy.
Porównawcze – pytania: jak? jak bardzo w porównaniu z…?
Była spokojniejsza, niż się spodziewaliśmy.
To zadanie okazało się trudniejsze, niż myślałem.
Wyrazy wprowadzające: jak, jakby, niż, aniżeli. Na wykresie widać, że cała podrzędna część rozwija przymiotnik, przysłówek lub czasownik w zdaniu nadrzędnym.
Jak zacząć rysować wykresy zdań – prosty schemat
Przy bardziej skomplikowanych zdaniach uczniowie często gubią się już na starcie. Pomaga prosty, powtarzalny schemat pracy:
Znajdź orzeczenia. Podkreśl wszystkie czasowniki w formie osobowej. Liczba orzeczeń = liczba zdań składowych.
Oddziel zdania składowe. Odczytaj je „na głos”, zatrzymując się na przecinkach i spójnikach. Zapisz każde na osobnej linii.
Ustal relacje. Zadaj pytania między częściami: które zdanie odpowiada na pytanie od innej części (podrzędne), a które po prostu „stoi obok” (współrzędne).
Oznacz spójniki. Zaznacz, jakie spójniki łączą zdania i co z tego wynika: dodawanie, przeciwstawienie, skutek, warunek…
Rysuj od góry. Najpierw linia pozioma dla zdania nadrzędnego, potem dopiero „podwieszaj” podrzędne i dołączaj równoległe części współrzędne.
Przykładowa analiza zdania używanego często na lekcjach:
Kiedy skończyła pracę, posprzątała biurko i wyszła, żeby zdążyć na autobus.
Co tu jest czym?
Rozpracujmy przykładowe zdanie krok po kroku
Weźmy ponownie zdanie:
Kiedy skończyła pracę, posprzątała biurko i wyszła, żeby zdążyć na autobus.
1. Szukamy orzeczeń (form osobowych czasownika):
skończyła,
posprzątała,
wyszła,
zdążyć – to bezokolicznik, więc nie liczymy go jako osobnego orzeczenia, ale zaraz będzie nam potrzebny.
2. Wydzielamy zdania składowe (czytamy, zatrzymując się na przecinkach i spójnikach):
Kiedy skończyła pracę,
posprzątała biurko (część współrzędna),
(i) wyszła,
żeby zdążyć na autobus.
3. Ustalamy zależności:
posprzątała (co zrobiła?) – to główne orzeczenie pierwszej części nadrzędnej,
wyszła jest z nim połączone spójnikiem i – mamy tu zdanie współrzędne łączne,
Kiedy skończyła pracę – odpowiada na pytanie kiedy? od zdania: posprzątała biurko i wyszła, to więc zdanie podrzędne okolicznikowe czasu,
żeby zdążyć na autobus – odpowiada na pytanie po co wyszła?, czyli zdanie podrzędne okolicznikowe celu zależne od wyszła.
4. Rysunek (opisowo):
na głównej linii: posprzątała biurko – wyszła (połączone poziomą linią ze spójnikiem i),
nad całą konstrukcją posprzątała biurko i wyszła – linia do zdania podrzędnego kiedy skończyła pracę,
od czasownika wyszła w dół – linia do zdania podrzędnego celu żeby zdążyć na autobus.
Na kartce wygląda to prosto: główna „szyna” zdań nadrzędnych, nad nią „daszek” od czasu, pod nią „ogon” od celu.
Zdania współrzędnie złożone – gdy części są „równorzędne”
Zdania współrzędne to takie, w których żadne nie jest pytaniem dla drugiego. Nie odpowiadają na pytania typu kto? co? gdzie? kiedy? wobec siebie nawzajem – po prostu stoją obok i są połączone spójnikiem lub samym przecinkiem.
Na wykresie zwykle rysuje się je na jednej linii poziomej, połączone poziomą kreską i podpisanym spójnikiem.
Współrzędne łączne
Dodają informacje, jakbyśmy mówili: „to i to”.
Typowe spójniki: i, oraz, ani, ni (w znaczeniu łącznym: ani nie wszedł, ani nie zapukał).
Przykłady:
Było już późno i wszyscy byli zmęczeni.
Otworzył okno i usiadł przy biurku.
Ani nie odpowiedział, ani nie spojrzał w moją stronę.
Wykres: dwa (lub więcej) zdań składowych obok siebie, połączone poziomą linią ze spójnikami łącznymi.
Współrzędne przeciwstawne
Zestawiają sprzeczne lub tylko odmienne treści.
Spójniki: ale, lecz, jednak, zaś, natomiast.
Przykłady:
Chciał zostać dłużej, ale musiał wyjść.
Próbowała się uśmiechać, lecz wszyscy widzieli, że jest zdenerwowana.
On lubi gwar miasta, natomiast ona woli ciszę wsi.
Na wykresie: ta sama linia co przy łącznych, lecz nad spójnikiem zapisujesz „przeciwstawne”. Dla ucznia to sygnał: „treści się ścierają”.
Współrzędne rozłączne
Pokazują wybór, możliwość „albo to, albo tamto”.
Spójniki: albo, lub, bądź, czy (w znaczeniu rozłącznym).
Przykłady:
Albo odrobisz lekcje teraz, albo nie pójdziesz na trening.
Możesz zostać, lub wrócić do domu.
Czy pójdziesz z nami, czy wolisz zostać?
Na rysunku te zdania także ustawiasz na jednej osi. Spójnik rozłączny sugeruje, że sytuacje wzajemnie się wykluczają lub po prostu wskazują alternatywy.
Współrzędne wynikowe
Druga część jest skutkiem pierwszej, ale wciąż nie zadaje się tu pytań podrzędności (nie jest odpowiedzią na dlaczego?, lecz raczej stwierdzeniem „w efekcie”).
Było już bardzo późno, więc przerwaliśmy spotkanie.
Nie uczył się regularnie, dlatego nie zdał egzaminu.
Wykres: obie części wciąż na jednym poziomie, połączone spójnikiem; nad nim możesz dopisać „wynikowe”, by nie pomylić z podrzędnym skutku (tam zadawałbyś pytanie: z jakim skutkiem?).
Trudniejsze przypadki: jedno zdanie zależy od kilku części
W tekstach szkolnych często pojawiają się konstrukcje, gdzie zdanie podrzędne „obsługuje” więcej niż jeden fragment nadrzędny. Trzeba wtedy czytać spokojnie i po kolei.
Przykład:
Kiedy wrócisz, zrobimy kolację i obejrzymy film, który dawno chcieliśmy zobaczyć.
Kiedy wrócisz – zdanie podrzędne okolicznikowe czasu dla całej konstrukcji: zrobimy kolację i obejrzymy film.
zrobimy kolację – zdanie nadrzędne,
(i) obejrzymy film – zdanie współrzędne łączne wobec zrobimy kolację,
który dawno chcieliśmy zobaczyć – zdanie podrzędne przydawkowe do rzeczownika film (film jaki? który dawno chcieliśmy zobaczyć).
Na schemacie:
górna linia: zrobimy kolację — obejrzymy film (połączone współrzędnie),
nad nimi: kiedy wrócisz jako okolicznik czasu,
pod słowem film – linia do zdania przydawkowego który dawno chcieliśmy zobaczyć.
Typowe pułapki przy analizie związków ze spójnikami
Przy rysowaniu wykresów najwięcej problemów sprawiają konstrukcje pozornie podobne, ale składniowo różne. Dobrze jest wyrobić sobie kilka „testów”.
„Bo” kontra „więc” – przyczyna czy skutek?
Porównaj:
Nie przyszedł, bo był chory.
Był chory, więc nie przyszedł.
W pierwszym zdaniu pytamy: nie przyszedł dlaczego? – odpowiedź: bo był chory. To klasyczne zdanie podrzędne przyczyny.
W drugim zdaniu pytanie nie działa tak prosto; obie części są równorzędne, a więc jedynie pokazuje skutek. Na wykresie mamy dwa zdania współrzędne wynikowe.
„Żeby” – cel czy sens „aby tylko”?
Słowo żeby najczęściej wprowadza zdanie celu, ale bywa też używane potocznie w innych funkcjach, z odcieniem życzenia, wyrzutu, ironii.
Porównaj:
Przyszedł, żeby oddać ci książkę. – jasny cel, pytamy: po co?
Żebyś ty choć raz coś zrobił na czas! – tu nie ma zdania nadrzędnego, mamy wypowiedzenie wykrzyknikowe, nie analizujemy go klasycznym wykresem.
Jeżeli da się rozsądnie zadać pytanie po co? do zdania nadrzędnego, mamy okolicznik celu; jeśli nie, lepiej nie na siłę „dopisywać” nadrzędnej części.
„Jak” – sposób, porównanie czy wtrącenie?
Spójnik jak gra wiele ról, zależnie od kontekstu:
Zrobił to, jak mu kazano. – pytamy: jak?, więc to zdanie sposobu.
Był spokojny, jak nigdy dotąd. – stopień lub porównanie.
Jak już mówiłem, nie mam czasu. – tutaj całe jak już mówiłem to wtrącenie, często oddzielane przecinkami z obu stron; przy prostych wykresach szkolnych zwykle się je pomija.
Jak trenować rysowanie wykresów – kilka praktycznych zadań
Najlepiej oswaja się schematy na krótkich, realistycznych zdaniach. Można wziąć dwa–trzy przykłady dziennie i narysować je „na brudno”.
Przykład 1:
Gdy tylko zadzwonisz, wyjdę z domu i spotkamy się przy wejściu do kina.
Gdy tylko zadzwonisz – podrzędne okolicznikowe czasu dla: wyjdę z domu i spotkamy się…
wyjdę z domu – nadrzędne,
(i) spotkamy się przy wejściu do kina – współrzędne łączne do wyjdę z domu.
Przykład 2:
Nie pójdę z tobą, ponieważ mam dużo pracy i muszę skończyć projekt, który oddajemy jutro.
Nie pójdę z tobą – nadrzędne,
ponieważ mam dużo pracy i muszę skończyć projekt – podrzędne przyczyny, wewnątrz którego są dwa zdania współrzędne (mam i muszę skończyć),
który oddajemy jutro – podrzędne przydawkowe do rzeczownika projekt.
Przykład 3:
Chociaż był zmęczony, został dłużej, żeby pomóc koledze, który nie rozumiał zadania.
Chociaż był zmęczony – podrzędne okolicznikowe przyzwolenia (odpowiada na pytanie: mimo czego?) zależne od: został dłużej,
został dłużej – nadrzędne,
żeby pomóc koledze – podrzędne okolicznikowe celu do został,
który nie rozumiał zadania – podrzędne przydawkowe do rzeczownika kolega.
Jak czytać wykres „od spójnika” – szybka diagnoza zdania
Gdy masz mało czasu (np. na sprawdzianie), bardzo pomaga metoda „startu od spójnika”. Zamiast od razu szukać wszystkich orzeczeń, najpierw wypatrujesz łączników i sprawdzasz, co łączą.
Zaznacz spójniki i zaimki względne – podkreśl: że, bo, ponieważ, kiedy, gdy, gdzie, który, jaka, jak, a także i, ale, więc, albo.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak rozpoznać, czy zdanie jest złożone, a nie pojedyncze?
Zdanie złożone ma co najmniej dwa orzeczenia, czyli dwa czasowniki w formie osobowej, np.: „Posprzątam pokój i obejrzę film”. Zdanie pojedyncze zawiera tylko jedno orzeczenie, np.: „Idę.”, „Dziecko śpi.”.
Najprostszy sposób: policz czasowniki osobowe (idę, posprzątam, obejrzę, wrócisz, zadzwonię itp.). Jeśli występują dwa lub więcej – masz do czynienia ze zdaniem złożonym.
Po co rysuje się wykresy zdań złożonych na języku polskim?
Wykres zdania złożonego pomaga zobaczyć budowę zdania „z góry”: które części są równorzędne, a które od siebie zależą. Dzięki temu łatwiej rozpoznać typ zdania (współrzędne, podrzędne, wielokrotnie złożone).
W praktyce wykresy ułatwiają też:
stawianie przecinków (widać granice zdań składowych),
kontrolę nad stylem – szybko zauważysz zbyt długie, przeładowane zdania,
rozumienie treści w złożonych fragmentach tekstu (np. w lekturach, rozprawkach).
Jak odróżnić zdanie współrzędnie złożone od podrzędnie złożonego?
W zdaniu współrzędnie złożonym części są równorzędne – każda może stać osobno jako samodzielne zdanie. Przykład: „Posprzątałem pokój i wyszedłem na spacer.” → „Posprzątałem pokój.” „Wyszedłem na spacer.”.
W zdaniu podrzędnie złożonym jedna część zależy od drugiej. Zdanie podrzędne „odpowiada” na pytanie zadawane przez wyraz ze zdania nadrzędnego, np.: „Ucieszyłem się, że do mnie zadzwoniłeś.” – z czego się ucieszyłem? → „że do mnie zadzwoniłeś”. Na wykresie nadrzędne jest „na górze”, a podrzędne jest do niego „podwieszone”.
Jak spójniki pomagają w rozpoznawaniu typu zdania złożonego?
Spójniki wskazują, jak połączone są części zdania. Niektóre typowe spójniki współrzędne to:
łączne: „i”, „oraz”, „a także” – dodają informacje,
Spójniki podrzędne (np. „że”, „gdy”, „kiedy”, „ponieważ”) zwykle wprowadzają zdania zależne.
Na wykresie miejsce spójnika to punkt, w którym pojawia się nowa linia (kolejne zdanie składowe). Rozpoznanie rodzaju spójnika często od razu podpowiada typ zdania (współrzędne czy podrzędne).
Jak narysować prosty wykres zdania współrzędnie złożonego?
Weź przykład: „Wysprzątała mieszkanie i ugotowała obiad.”
Kroki:
zapisz pierwsze zdanie składowe na linii poziomej: „Wysprzątała mieszkanie”.
od tego miejsca narysuj pionową kreskę dzielącą części zdania.
za kreską zapisz drugie zdanie składowe na tej samej wysokości: „ugotowała obiad”.
nad kreską pionową zapisz spójnik: „i”.
Obie części leżą na jednej linii, bo są równorzędne – to cecha wykresu zdania współrzędnie złożonego.
Jak wygląda na wykresie zdanie podrzędnie złożone, np. ze spójnikiem „że”?
Przykład: „Wiedziałem, że przyjedziesz.”. Najpierw ustalasz zdanie nadrzędne: „Wiedziałem.”, a potem podrzędne: „że przyjedziesz.”.
Na wykresie:
na górnej linii zapisujesz zdanie nadrzędne: „Wiedziałem”.
pod słowem, od którego zadajesz pytanie (tu: „Wiedziałem” – wiedziałem co?), rysujesz linię w dół.
na tej dolnej linii zapisujesz zdanie podrzędne: „że przyjedziesz”.
Takie „podwieszenie” pokazuje, że druga część zależy od pierwszej.
Czym są zdania złożone wielokrotnie i jak je ogarnąć na wykresie?
Zdanie złożone wielokrotnie zawiera więcej niż dwa zdania składowe i może łączyć naraz relacje współrzędne i podrzędne. Przykład: „Gdy tylko wróciłem do domu, zadzwonił telefon i zorientowałem się, że zapomniałem kluczy.” – mamy tu zdania podrzędne (okolicznikowe, dopełnieniowe) oraz współrzędne.
Na wykresie:
zdania współrzędne („zadzwonił telefon” i „zorientowałem się”) zapisujesz obok siebie na jednej linii,
pod nimi „podwieszasz” odpowiednie zdania podrzędne („Gdy tylko wróciłem do domu”, „że zapomniałem kluczy”),
od każdego nadrzędnego odchodzi osobna linia do jego podrzędnych.
Warto najpierw rozpisać wszystkie orzeczenia i spójniki, a dopiero potem szkicować całą konstrukcję.
Wnioski w skrócie
Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie, a zdanie złożone co najmniej dwa – każdy czasownik osobowy tworzy osobną część składową.
Części zdania złożonego mogą być równorzędne (współrzędne) lub zależne (podrzędne); od rodzaju tej relacji zależy klasyfikacja zdania i sposób rysowania wykresu.
Wykres zdania złożonego ułatwia rozpoznanie typu zdania, poprawne stawianie przecinków, kontrolę długości i przejrzystości wypowiedzi oraz zrozumienie złożonej treści.
Spójniki (w tym zestawione) są kluczowymi sygnałami początku nowej części składowej i wskazują, czy mamy do czynienia z relacją współrzędną, podrzędną czy mieszaną.
W zdaniach współrzędnie złożonych każdą część można rozdzielić na osobne, samodzielne wypowiedzenia; na wykresie zapisuje się je na jednej linii, oddzielając pionową kreską i zaznaczając spójnik nad nią.
W zdaniach podrzędnie złożonych część podrzędna odpowiada na pytanie zadane przez wyraz ze zdania nadrzędnego; na wykresie „wisi” ona pod zdaniem nadrzędnym lub jego elementem.
Zdania złożone wielokrotnie łączą naraz kilka relacji współrzędnych i podrzędnych, co na wykresie widać jako kilka równoległych członów z „podwieszonymi” pod nimi zdaniami podrzędnymi.
