Największe pustynie świata: gdzie leżą i czemu prawie nie pada tam deszcz

Czym właściwie jest pustynia i dlaczego nie chodzi tylko o piasek

Definicja pustyni: nie brak życia, lecz brak deszczu

Większość osób kojarzy pustynię z bezkresnym morzem piasku, karawaną wielbłądów i palącym słońcem. W geografii pojęcie pustyni jest jednak dużo precyzyjniejsze. Pustynią nazywa się obszar, na który rocznie spada bardzo mała ilość opadów – zwykle przyjmuje się granicę około 250 mm deszczu lub śniegu w ciągu roku. To główny, obiektywny kryterium.

Nie ma znaczenia, czy teren jest gorący czy zimny, piaszczysty czy kamienisty. Kluczowe jest skrajne przesuszenie środowiska. Z tego wynika cały łańcuch konsekwencji:

• gleba jest uboga w materię organiczną, roślin prawie brak lub są bardzo rozproszone,
• woda powierzchniowa (rzeki, jeziora) pojawia się rzadko i na krótko,
• procesy erozji wietrznej (wiatr) dominują nad erozją wodną,
• rośliny i zwierzęta posiadają ekstremalne przystosowania do suszy.

Największe pustynie świata rozciągają się na tysiące kilometrów i kształtują całe kontynenty. Wpływają na klimat, gospodarkę, migracje ludności i historię cywilizacji. Żeby zrozumieć, dlaczego prawie nie pada tam deszcz, trzeba przyjrzeć się mechanizmom klimatycznym, które suchy klimat utrwalają przez setki tysięcy lat.

Rodzaje pustyń: gorące, zimne i… skaliste

Mówiąc o największych pustyniach świata, warto od razu uporządkować ich główne typy. Najczęściej wyróżnia się:

• pustynie gorące – z bardzo wysokimi temperaturami w ciągu dnia (Sahara, Kalahari, Pustynia Arabska),
• pustynie zimne (polarne) – formalnie pustynie, choć pokryte lodem i śniegiem (Antarktyda, Arktyka),
• pustynie umiarkowane / kontynentalne – położone daleko od oceanów, z dużą amplitudą temperatur (Gobi, Wielka Pustynia Wiktorii),
• pustynie nadmorskie – skrajnie suche mimo bliskości oceanu (Atacama, Namib).

Z punktu widzenia krajobrazu stosuje się też podział na:

• ergi – pustynie piaszczyste (wydmy, morza piasku),
• hamady – pustynie skaliste, z odsłoniętą skałą i żwirem,
• seriry – pustynie żwirowo-kamieniste,
• pustynie solne – z dominacją wyschniętych jezior i solnisk (saliny, playa).

W praktyce większość wielkich pustyń to mozaika tych typów. Sahara kojarzy się z wydmami, ale ponad 70% jej powierzchni to tereny skaliste i kamieniste, nie piasek. Piasek jest fotogeniczny, lecz geograficznie – mniej typowy niż się wydaje.

Dlaczego pustynie powstają w określonych strefach kuli ziemskiej

Największe pustynie świata nie są rozrzucone przypadkowo. Zaskakująco wiele z nich układa się w pasach mniej więcej równoległych do równika – około 20–30° szerokości geograficznej na półkuli północnej i południowej. To tzw. zwrotnikowe pasy suchych wyżów. Tworzą je wielkoskalowe ruchy powietrza w atmosferze: powietrze wznosi się w okolicach równika, ochładza i oddaje wilgoć (deszcze równikowe), a następnie opada na szerokościach zwrotnikowych, ogrzewając się i wysuszając.

Opadające, suche masy powietrza hamują powstawanie chmur deszczowych. Tak powstaje klimat zwrotnikowy suchy – fundament dla Sahary, pustyń Półwyspu Arabskiego, Kalahari czy pustyń Australii. Tam, gdzie te strefy spotykają się z dodatkowymi czynnikami (zimne prądy morskie, bariery górskie, odległość od morza), lokalne warunki mogą stać się ekstremalnie suche – jak w Atacamie czy Namibie.

Mechanizmy klimatyczne: czemu na pustyniach prawie nie pada

Globalna cyrkulacja atmosfery: komórki Hadleya i suchy wyż zwrotnikowy

Jedną z najważniejszych przyczyn powstawania największych pustyń świata jest globalna cyrkulacja atmosfery. Nad równikiem silne nagrzewanie powierzchni Ziemi powoduje intensywne parowanie i unoszenie się ciepłego, wilgotnego powietrza. Powietrze się ochładza, wilgoć skrapla i spada w postaci obfitych opadów. Tak rodzi się pas deszczowych lasów równikowych.

Suchsze, pozbawione większości pary wodnej powietrze przesuwa się w wyższe szerokości geograficzne i w okolicach 20–30° szerokości opada. W procesie opadania powietrze się adiabatycznie ogrzewa, co dodatkowo zmniejsza jego wilgotność względną. Tworzą się stałe układy wysokiego ciśnienia, w których powietrze opada, zamiast się wznosić. A bez ruchu w górę nie ma rozwoju chmur konwekcyjnych i deszczu.

To właśnie w tych strefach suchych wyżów leżą:

• Sahara i pustynie Bliskiego Wschodu na półkuli północnej,
• Kalahari i pustynie południowej Afryki,
• pustynie Australii,
• część pustyń Ameryki Północnej (Sonora, Mojave).

Te mechanizmy działają całorocznie, dlatego opady w tych regionach są niskie nie tylko sezonowo, ale systemowo – przez dziesiątki lat średnia nie przekracza wspomnianych 250 mm, a w niektórych miejscach spada poniżej 10 mm.

Prądy morskie i inwersje termiczne: jak ocean wysusza ląd

Paradoksalnie, obecność oceanu obok pustyni nie musi oznaczać wilgotnego klimatu. Kilka z największych pustyń świata leży tuż przy wybrzeżu, gdzie płyną zimne prądy morskie. Przykłady to:

• Prąd Peruwiański (Humboldta) – chłodny prąd u wybrzeży Chile i Peru, związany z Pustynią Atacama,
• Prąd Benguelski – zimny prąd u wybrzeży Namibii i południowo-zachodniej Afryki, tworzący pustynię Namib,
• zimne prądy u zachodnich wybrzeży Australii, sprzyjające powstawaniu suchych obszarów wewnątrz kontynentu.

Zimne prądy ochładzają dolne warstwy powietrza nad oceanem. Tworzy się inwersja termiczna: chłodne powietrze przy powierzchni, cieplejsze wyżej. Masy powietrza stają się stabilne, brakuje unoszenia się wilgotnych warstw i rozwijania chmur deszczowych. Powstają mgły i niskie chmury warstwowe, ale prawie nie ma opadów. Wilgoć pozostaje „zamknięta” przy powierzchni morza.

Gdy takie chłodne, suche powietrze wdziera się nad ląd, zamiast nawilżać wybrzeże, utrwala jego suchość. Dlatego w Atacamie czy Namibie można być kilkanaście kilometrów od oceanu i jednocześnie znajdować się w jednym z najbardziej suchych miejsc na planecie.

Cień opadowy gór: ściana, która zatrzymuje deszcz

Kolejnym kluczowym mechanizmem jest tzw. cień opadowy. Gdy wilgotne powietrze znad oceanu napotyka góry, jest zmuszone się wznosić, ochładza się i oddaje wilgoć po stronie „nawietrznej” pasma górskiego. Za górami pozostaje natomiast powietrze suche, które opada i ogrzewa się – znów powstaje strefa hamująca rozwój chmur.

W ten sposób powstały lub zostały utrwalone m.in.:

• pustynie wewnątrz Azji (np. Gobi – osłonięta przez Himalaje i Tybet od wilgotnych monsunów),
• pustynie w zachodniej części Ameryki Północnej, za pasmem Sierra Nevada i Kaskadami,
• część suchych regionów w Argentynie, po wschodniej stronie Andów.

Cień opadowy bardzo często łączy się z innymi czynnikami: dużą odległością od oceanu, układem prądów morskich i pasów suchych wyżów. W efekcie tworzy się stabilny system przyczyniający się do wyjątkowo niskich opadów – nawet jeśli lokalnie zdarzają się burze czy krótkie, gwałtowne ulewy.

Kontynentalizm: gdy ocean jest za daleko

Wewnętrzne obszary kontynentów – szczególnie tych największych – leżą tysiące kilometrów od najbliższego oceanu. Zanim masa powietrza pokona taką drogę, większość wilgoci zostaje już skondensowana i „wydeszczona” po drodze. To kontynentalizm klimatu, bardzo dobrze widoczny w Azji.

Powstają wtedy pustynie kontynentalne, takie jak:

• Pustynia Gobi w Mongolii i Chinach,
• Pustynia Takla Makan w Kotlinie Kaszgarskiej,
• pustynie Azji Środkowej (Karakuły, Kyzył-kum).

Zimą temperatury tam spadają nawet poniżej -30°C, latem sięgają 40°C lub więcej. Opadów jest mało, bo brakuje „dostaw” wilgoci z oceanów. Często jedyne większe zasoby wody pochodzą z odległych gór (lodowce, śniegi) i są skupione w dolinach rzek, jak Syr-daria czy Amu-daria, które nawiasem mówiąc – też w dużej części przepływają przez tereny pustynne.

Największe pustynie świata – zestawienie i porównanie

Ranking pustyń według powierzchni

Największe pustynie świata obejmują zarówno lodowe pustynie polarne, jak i gorące morza piasku. Poniższa tabela porównuje kilka kluczowych obszarów:

W zależności od przyjętej metodologii (czy wlicza się oceany pokryte lodem, pewne półpustynie itp.) wartości mogą się nieznacznie różnić, ale układ pozostaje podobny: największą pustynią świata jest Antarktyda, a spośród pustyń gorących prym wiedzie Sahara.

Pustynie gorące a pustynie zimne – kluczowe różnice

Z perspektywy definicji pustyni Antarktyda i Sahara są do siebie podobne – w obu miejscach opady są bardzo niskie. Różni je dosłownie wszystko inne: temperatura, rodzaj podłoża, typ życia i sposób, w jaki człowiek może tam funkcjonować.

Najważniejsze różnice między pustyniami gorącymi a zimnymi:

• Temperatura – na pustyniach gorących temperatury w dzień osiągają 40–50°C, w nocy mogą spadać poniżej 0°C; na pustyniach polarnych zimą notuje się temperatury poniżej -50°C.

Jak mierzy się suchość: opady, parowanie i bilans wodny

W definicji pustyni kluczowe są nie tylko same opady, ale też to, jak szybko woda zniknie z powierzchni. Dlatego klimatolodzy patrzą na bilans wodny – porównują ilość opadów z potencjalnym parowaniem (ewapotranspiracją).

Jeżeli roczne opady są wielokrotnie mniejsze niż potencjalne parowanie, teren ma tendencję do wysychania i przekształcania się w pustynię lub półpustynię. Stąd np.:

• obszary o opadach rzędu 300–400 mm rocznie, ale z bardzo wysoką temperaturą i silnym wiatrem, mogą być bardziej suche niż chłodniejsze miejsca z opadami 200 mm,
• w regionach polarnych opady są znikome, lecz niska temperatura radykalnie ogranicza parowanie – woda „magazynuje się” w lodzie i śniegu.

Suchość mierzy się także za pomocą współczynników arydalności, gdzie w uproszczeniu dzieli się opad przez potencjalną ewapotranspirację. Im mniejszy wynik, tym bardziej suchy klimat. Pustynie to skrajny koniec tej skali.

Struktura krajobrazu: piasek, żwir, skały i lód

Gdy mówi się „pustynia”, większość osób widzi w wyobraźni fale złotego piasku. Tymczasem typowy krajobraz pustynny to znacznie więcej niż same wydmy. Geografowie wyróżniają kilka dominujących typów podłoża:

• ergi – rozległe pola wydm piaskowych (np. Wielki Erg Wschodni i Zachodni na Saharze),
• hamady – płaskie, kamieniste pustynie, gdzie wiatr wywiał drobny materiał, pozostawiając nagie skały lub żwir,
• seriry – powierzchnie żwirowe, czasem z pojedynczymi głazami,
• pustynie żłobione i solniska – rozległe równiny z wyschniętymi pokrywami soli (np. Salar de Atacama, część Kotliny Kaszgarskiej),
• pustynie lodowe – lądolody i pola śnieżne z wystającymi nunatakami, czyli „wyspami” skał (Antarktyda, Arktyka).

Na wielu pustyniach pojedynczy człowiek godzinami idzie po kamienistej, twardej jak beton powierzchni i nie widzi ani jednej wydmy. Klasyczny „ocean piasku” jest raczej wyjątkiem niż regułą.

Życie na pustyniach gorących: przystosowania roślin i zwierząt

Mimo skrajnie trudnych warunków pustynie nie są martwe. Życie przyjmuje tam formy ekstremalnie wyspecjalizowane – zarówno wśród roślin, jak i zwierząt. Kluczowym problemem jest niedobór wody i ogromne wahania temperatury.

W roślinności dominują:

• sukulenty (np. kaktusy w obu Amerykach, wilczomlecze w Afryce) – gromadzą wodę w mięsistych tkankach i mają redukowane liście (kolce), aby ograniczyć parowanie,
• rośliny głęboko korzeniące się, docierające do zalegającej głęboko wody gruntowej lub do okresowych warstw wilgoci po rzadkich deszczach,
• rośliny efemeryczne – kiełkują, zakwitają i wydają nasiona w ciągu kilku dni po deszczu, po czym giną, a nasiona czekają kolejne lata na sprzyjające warunki.

Zwierzęta z kolei:

• są aktywne głównie nocą, gdy jest chłodniej,
• mają mechanizmy oszczędzania wody – skoncentrowany mocz, suchy kał, zdolność uzyskiwania większości wody z pokarmu (jak u wielu gryzoni pustynnych),
• często wykorzystują nory i szczeliny skalne, gdzie temperatura jest stabilniejsza.

W praktyce oznacza to, że osoba przechodząca przez pustynię w południe widzi niemal wyłącznie „martwy” krajobraz. Prawdziwe życie ożywa wieczorem i nocą: z nor wychodzą gryzonie, pojawiają się lisy, szakale czy węże, a rośliny w chłodniejszej porze otwierają aparaty szparkowe, by zminimalizować utratę wody.

Ekstremalne pustynie polarne: zimno i suchość w jednym

Pustynie polarne są równie suche jak gorące, ale mechanizm ich suchości jest inny. Kluczową rolę odgrywa temperatura bliska lub niższa od 0°C przez większość roku oraz specyficzna cyrkulacja powietrza nad biegunami.

Chłodne powietrze zawiera bardzo mało pary wodnej – jego pojemność wilgotnościowa jest z definicji niska. Nawet jeśli cała dostępna para się skondensuje, opadów będzie niewiele. Dodatkowo nad Antarktydą tworzy się stabilny wyż polarny, który utrudnia napływ wilgotnych mas powietrza z niższych szerokości geograficznych.

Życie lądowe ogranicza się głównie do:

• porostów i mszaków na odsłoniętych skałach,
• nielicznych bezkręgowców (roztocza, niesporczaki),
• ptaków związanych z oceanem, które tylko gniazdują na lądzie (pingwiny, wydrzyki, niektóre mewy).

Z perspektywy człowieka pustynie polarne są jeszcze bardziej wymagające niż gorące: ekstremalne zimno, długotrwała ciemność zimą, trudna logistyka i konieczność ochrony sprzętu przed mrozem sprawiają, że nawet krótki pobyt wymaga zaawansowanego przygotowania.

Dlaczego na pustyniach bywa zimno w nocy?

Jedną z bardziej zaskakujących cech pustyń gorących są silne spadki temperatury nocą. W dzień piasek i skały nagrzewają się bardzo szybko, bo brakuje roślin pokrywających powierzchnię. Nocą to samo podłoże równie szybko oddaje ciepło w przestrzeń kosmiczną.

W suchym powietrzu jest mało pary wodnej, która w innych klimatach działa jak „koc” zatrzymujący część promieniowania cieplnego. Na pustyni:

• brak chmur – niewiele powierzchni, od której promieniowanie mogłoby się odbić,
• mało pary wodnej – słaby efekt cieplarniany,
• ciemne niebo – intensywne wypromieniowywanie ciepła.

W efekcie temperatury mogą spaść z ponad 40°C za dnia do kilku stopni powyżej zera lub nawet lekko poniżej 0°C nad ranem. Dla osób nieprzygotowanych bywa to większym szokiem niż upał – zwłaszcza jeśli ktoś zabrał tylko cienki śpiwór, „bo przecież to pustynia”.

Deszcz na pustyni: kiedy suchość ustępuje gwałtownym ulewnym epizodom

Nawet w najbardziej suchych regionach świata deszcz czasem pada. Problem w tym, że dzieje się to rzadko i bardzo nieregularnie. Zamiast spokojnych, częstych opadów pojawiają się krótkie, gwałtowne ulewy, którym często towarzyszą burze.

Skutki są zupełnie inne niż w klimatach umiarkowanych:

• grunty są mocno wysuszone i zbite, więc woda nie wsiąka, tylko spływa powierzchniowo,
• tworzą się gwałtowne wezbrania w suchych dolinach (wadi, arroyo), które chwilę wcześniej wyglądały jak bezpieczne korytarze spacerowe,
• część wody błyskawicznie paruje, zanim zdąży zostać zatrzymana przez roślinność.

Dla lokalnych społeczności taki epizod to często zarówno błogosławieństwo, jak i zagrożenie. Na przykład w Sahelu – strefie przejściowej między Saharą a wilgotniejszą częścią Afryki – jedno udane, obfite, ale „łagodne” deszczowe lato może zadecydować o plonach i poziomie wód gruntowych na cały rok.

Oazy i woda podziemna: „zielone wyspy” na morzu piasku

Obraz pustyni jako obszaru całkowicie pozbawionego wody jest mylący. W wielu miejscach największe znaczenie ma woda podziemna, zgromadzona w głębszych poziomach skalnych lub w dawnych dolinach rzecznych. Tam, gdzie wypływa ona na powierzchnię lub da się ją wydobyć, powstają oazy.

Oazy mogą mieć różną genezę:

• naturalne – gdy woda podziemna samoczynnie wypływa w postaci źródeł, często w zagłębieniach terenu lub w rejonach uskoków skalnych,
• sztucznie utrzymywane – dzięki studniom, kanałom i systemom irygacyjnym sięgającym do poziomów wodonośnych (jak tradycyjne kanaty na Bliskim Wschodzie czy foggary w Afryce Północnej).

Takie miejsca umożliwiają rozwój intensywnego rolnictwa – palm daktylowych, warzyw, zbóż – i są naturalnymi węzłami sieci osadniczej. Historycznie to właśnie odległość między oazami wyznaczała szlaki karawanowe przez Saharę czy pustynie Arabii.

Człowiek na pustyni: tradycyjne strategie przetrwania

Społeczności żyjące na pustyniach wypracowały przez wieki cały zestaw strategii pozwalających radzić sobie z niedoborem wody i skrajnymi temperaturami. Inaczej robią to koczownicy, inaczej mieszkańcy oaz, inaczej ludzie zamieszkujący obrzeża pustyń.

Do najważniejszych rozwiązań należą:

• mobilność – koczownicze pasterstwo (np. Tuaregowie, Beduini) umożliwia korzystanie z rozproszonych, sezonowych pastwisk,
• adaptacja architektury – grube, gliniane mury, małe okna, dziedzińce wewnętrzne, jasne kolory odbijające promieniowanie słoneczne,
• systemy gospodarowania wodą – magazynowanie w cysternach, tradycyjne kanały grawitacyjne, wielopoziomowe ogrody w oazach, gdzie wysokie palmy zacieniają niższe rośliny, zmniejszając parowanie,
• odpowiedni ubiór – wielowarstwowe, luźne, jasne stroje chronią jednocześnie przed słońcem i utratą wilgoci, a także przed chłodem nocą.

Współcześnie do tych strategii dochodzą technologie: od odsalania wody morskiej w krajach Zatoki Perskiej po wykorzystanie energii słonecznej na dużą skalę. Jednocześnie nadmierne pobory wód gruntowych i niewłaściwe nawadnianie potrafią szybko zdegradować delikatne ekosystemy i doprowadzić do zasolenia gleb.

Desertyzacja i stepienie: gdy pustynia się rozszerza

Proces pustynnienia (degradacji ziem suchych) dotyka przede wszystkim stref suchych i półsuchych, które z natury są wrażliwe na zmiany. Nie chodzi o to, że piasek „połyka” nowe obszary w spektakularny sposób, ale o stopniową utratę roślinności, spadek żyzności gleb i pogorszenie warunków życia.

Najważniejsze czynniki przyspieszające pustynnienie to:

• nadmierny wypas i wycinanie krzewów na opał, prowadzące do erozji wietrznej i wodnej,
• niezrównoważone rolnictwo, w tym uprawa roślin wymagających dużo wody w strefach, gdzie jej brakuje,
• niewłaściwe nawadnianie, powodujące zasolenie gleb,
• zmiany klimatu – częstsze i dłuższe susze w strefach przejściowych (jak Sahel).

Przykładem konsekwencji niewłaściwego gospodarowania wodą jest katastrofa Jeziora Aralskiego, którego znaczna część dna stała się słoną pustynią. Kurczenie się zbiornika związane było z masowym poborem wody z dopływów na potrzeby nawadniania pól bawełny. Efektem są burze pyłowe niosące sól i chemikalia na setki kilometrów.

Pustynie a klimat globalny: rola w systemie Ziemi

Choć pustynie zajmują rozległe obszary, nie są tylko „pustymi plamami” na mapie. Biorą udział w cyrkulacji atmosferycznej i obiegu pyłów mineralnych, mają też wpływ na bilans energetyczny Ziemi.

Z gorących pustyń, zwłaszcza Sahary, regularnie unoszą się masy pyłu, które:

• przemieszczają się na tysiące kilometrów, docierając nawet nad Amazonię i Europę,
• nawożą ocean i lasy, dostarczając fosforu i innych mikroelementów,
• wpływają na powstawanie chmur i promieniowanie słoneczne (część promieniowania jest odbijana, część absorbowana).

Pustynie w ruchu: wydmy, ergii i kamieniste hamady

Większość osób myśli o pustyni jako o nieskończonym morzu piasku, tymczasem wydmowe „morza” (ergi) stanowią tylko część obszarów suchych. Równie typowe są kamieniste równiny (hamady), żwirowe pustkowia (seriry) czy rozległe solniska. Wspólnym mianownikiem jest dominacja procesów eolicznych – rzeźbienia krajobrazu przez wiatr.

Wydmy nie są zamrożone w miejscu. Przemieszczają się z prędkością od kilkudziesięciu centymetrów do kilku metrów rocznie, przesuwane przez dominujące wiatry. Ich typ zależy od kierunku i zmienności wiatru oraz ilości piasku:

• barchany – sierpowate wydmy z „rogami” skierowanymi z wiatrem, rosnące i wędrujące po twardym podłożu,
• wydmy poprzeczne – długie wały ustawione prostopadle do wiatru, tworzące klasyczne „piaszczyste fale”,
• wydmy gwiaździste – wysokie, wieloramienne struktury powstające tam, gdzie wiatr często zmienia kierunek.

Kamieniste hamady, choć mniej fotogeniczne, dominują na rozległych obszarach Sahary. Piasek został tu wywiany, a na powierzchni pozostały większe okruchy skał. Chodzenie po takiej pustyni bywa prostsze niż po sypkim piachu, ale za to upadek na rozgrzane kamienie kończy się szybciej poparzeniem niż w piasku.

Interesującym tworem są również pustynie solne, jak Salar de Uyuni w Boliwii czy Czarska Pustynia w Kazachstanie. Powstają w miejscach, gdzie w przeszłości istniały jeziora lub płytkie morza. Woda stopniowo odparowała, pozostawiając po sobie koncentrację soli i gipsu. Kiedy sporadycznie pojawia się woda, tworzy płytkie, lustrzane tafle, a po wyschnięciu – mozaikę spękanych poligonów.

Nocne życie: jak rośliny i zwierzęta oszukują suszę

Większość pustynnych organizmów „dogaduje się” z suchością i upałem, zmieniając rytm aktywności i sposób gospodarowania wodą. Na pierwszy rzut oka krajobraz wydaje się martwy, a jednak po zmroku nagle ożywa.

W świecie roślin dominują dwie strategie. Z jednej strony mamy gatunki o bardzo krótkim cyklu życiowym – rośliny efemeryczne. Ich nasiona potrafią czekać w glebie latami. Gdy wreszcie spadnie deszcz:

• kiełkują w ciągu kilku dni,
• błyskawicznie rosną, kwitną i wydają nowe nasiona,
• po kilku tygodniach zasychają, zostawiając „rezerwę” w postaci kolejnej generacji nasion.

Druga grupa to sukulenty i krzewy głębokokorzenne. Kaktusy, wilczomlecze czy baobaby magazynują wodę w tkankach, a do tego ograniczają parowanie – minimalna liczba liści, gruba skórka, często kolce zamiast blaszki liściowej. Korzenie potrafią sięgać dziesiątek metrów w głąb lub rozciągać się daleko na boki, aby przechwycić każdy litr wody.

Zwierzęta stosują inne sztuczki. Zwykle łączy je kilka cech:

• nocna aktywność – gryzonie, lisy pustynne, wiele gadów wychodzi z kryjówek dopiero po zmroku,
• minimalne straty wody – mocz jest silnie skoncentrowany, a odchody suche,
• wykorzystanie kryjówek – nory, szczeliny skalne i kopce termitów zapewniają stabilniejszą temperaturę i wyższą wilgotność niż otwarte powietrze.

Dobrym przykładem są skoczki pustynne czy gerbile: całe dnie spędzają w norach, a po zmroku przemierzają powierzchnię w poszukiwaniu nasion i owadów. Wodę czerpią głównie z pożywienia i procesu metabolizmu, często nie pijąc wolnej wody przez całe życie.

Pustynie na innych planetach: Mars i księżyce jako laboratoria suchości

Badacze często porównują niektóre obszary Ziemi do Marsa. Atakama czy suche doliny McMurdo w Antarktydzie są wykorzystywane jako poligony testowe dla łazików i eksperymentów biologicznych. Podobieństwo dotyczy nie tylko wizualnego krajobrazu, lecz także ekstremalnej suchości i silnego promieniowania UV.

Mars z klimatycznego punktu widzenia jest niemal całą planetą-pustynią. Ciśnienie atmosferyczne jest zbyt niskie, aby woda w stanie ciekłym mogła długo utrzymywać się na powierzchni, a opady – jeśli występują – mają formę słabych opadów zamarzniętego dwutlenku węgla lub cienkich szronów. Rozległe pola wydmowe, suche koryta dawnych rzek i ślady osadów solnych sugerują, że kiedyś wyglądało to inaczej.

Także niektóre księżyce planet zewnętrznych prezentują „pustynne” cechy, choć w zupełnie innym wydaniu. Na Tytanie (księżyc Saturna) obserwuje się pola wydm tworzone nie z piasku kwarcowego, lecz z cząstek organicznych, a „opady” dotyczą ciekłego metanu i etanu. To pokazuje, że mechanizmy kształtujące krajobraz – wiatr, grawitacja, rzadkie deszcze – są uniwersalne, niezależnie od tego, z jakich substancji składa się powierzchnia.

Pustynie przyszłości: jak zmiany klimatu mogą przeobrazić mapę świata

W globalnych modelach klimatycznych obszary suche i półsuche należą do najbardziej wrażliwych. Nawet niewielkie przesunięcie stref opadów lub zmiana intensywności wiatrów zwrotnikowych może sprawić, że niektóre regiony:

• zwiększą roczną sumę opadów i zaczną stopniowo zazieleniać się,
• lub odwrotnie – utracą część obecnych opadów i przesuną się w stronę klimatu pustynnego.

Przemiany tego typu już obserwuje się na obrzeżach Sahary i w części Australii. Lokalnie decydują nie tylko globalne trendy, lecz także sposób użytkowania ziemi. Nadmierna eksploatacja gleb może przyspieszyć wysuszanie, a z kolei dobrze zaplanowane zalesianie, agroleśnictwo i retencja wody są w stanie spowolnić degradację.

Z drugiej strony pojawiają się projekty w skali niespotykanej jeszcze kilkadziesiąt lat temu: wielkie farmy słoneczne w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie, eksperymenty z „odtwarzaniem stepów” czy duże programy sadzenia drzew, jak inicjatywa „Wielkiego Zielonego Muru” w Sahelu. To próba wykorzystania potencjału pustyń – ogromnej ilości energii słonecznej i przestrzeni – przy jednoczesnym ograniczaniu negatywnych skutków pustynnienia.

Zaskakujące oblicza pustyń: kwitnące pustkowia i ukryte rzeki

Pustynie kojarzą się z monotonią, jednak ich „mgnienia” potrafią być spektakularne. Raz na kilka lub kilkanaście lat w Atakamie, Namibie czy na pustyniach Australii pojawiają się wyjątkowo obfite opady związane z anomaliami cyrkulacji, np. zjawiskiem El Niño. W ciągu kilku tygodni jałowe pozornie doliny pokrywają się dywanem kwiatów. Nasion było tam mnóstwo, brakowało jedynie impulsu w postaci serii deszczowych dni.

Pod piaszczystymi równinami nierzadko kryją się paleo-rzeki – dawne, obecnie zasypane koryta rzeczne i systemy dolin, które w przeszłości odprowadzały wodę z bardziej wilgotnych obszarów. Geofizyka i zdjęcia satelitarne pomagają je odtworzyć. W niektórych miejscach właśnie w tych reliktowych strukturach gromadzi się dziś woda podziemna, stanowiąc o przetrwaniu oaz i studni.

Takie przykłady pokazują, że nawet tam, gdzie roczna suma opadów jest minimalna, woda nadal kształtuje krajobraz – choć dzieje się to w innych skalach czasowych i przestrzennych niż w znanych z codzienności klimatach umiarkowanych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest pustynia w ujęciu geograficznym?

Pustynia w geografii to obszar, na który rocznie spada bardzo mało opadów – zwykle mniej niż 250 mm deszczu lub śniegu. To właśnie niski poziom opadów, a nie obecność piasku czy wysokie temperatury, jest głównym kryterium uznania terenu za pustynię.

Pustynią może być więc zarówno gorący teren z wydmami, jak i mroźna kraina skutej lodem Antarktydy. Wspólne cechy to skrajne przesuszenie środowiska, uboga roślinność i bardzo ograniczona ilość wody powierzchniowej.

Jakie są główne rodzaje pustyń na świecie?

Najczęściej wyróżnia się pustynie ze względu na klimat oraz krajobraz. Pod względem klimatu mamy:

• pustynie gorące (np. Sahara, Kalahari, Pustynia Arabska),
• pustynie zimne, polarne (np. Antarktyda, Arktyka),
• pustynie kontynentalne / umiarkowane (np. Gobi, Wielka Pustynia Wiktorii),
• pustynie nadmorskie (np. Atacama, Namib).

Ze względu na rzeźbę terenu wyróżnia się m.in. ergi (pustynie piaszczyste), hamady (skaliste), seriry (żwirowo-kamieniste) oraz pustynie solne z obszarami wyschniętych jezior i solnisk.

Dlaczego na pustyniach prawie nie pada deszcz?

Na większości pustyń opady są znikome, ponieważ znajdują się one w strefach, gdzie powietrze przeważnie opada zamiast się wznosić. Opadające masy powietrza ogrzewają się i wysuszają, co uniemożliwia powstawanie chmur deszczowych. Tak działa m.in. suchy wyż zwrotnikowy związany z globalną cyrkulacją atmosfery (komórki Hadleya).

Dodatkowo suchość pustyń wzmacniają inne czynniki: zimne prądy morskie przy wybrzeżach, które stabilizują i wysuszają powietrze, cień opadowy gór zatrzymujący wilgoć po ich nawietrznej stronie oraz duża odległość od oceanów (kontynentalizm), przez co wilgoć „kończy się” zanim dotrze w głąb lądu.

Dlaczego największe pustynie świata leżą głównie w strefach zwrotnikowych?

Największe pustynie, takie jak Sahara, Kalahari czy pustynie Australii, skupiają się w pasach około 20–30° szerokości geograficznej na półkuli północnej i południowej. To obszary tzw. suchych wyżów zwrotnikowych, gdzie opada suche powietrze przemieszczające się z równika.

W tych strefach powietrze niemal stale opada, ogrzewa się i staje się coraz suchsze, co hamuje rozwój chmur i opadów. Ten układ cyrkulacji jest trwały w skali dziesiątek czy setek lat, dlatego pustynie w tych rejonach utrzymują się bardzo długo.

Czy Antarktyda i Arktyka naprawdę są pustyniami?

Tak. Antarktyda i duża część Arktyki są formalnie pustyniami, choć zamiast piasku dominują lód i śnieg. Roczna suma opadów jest tam bardzo niska – w wielu regionach Antarktydy spada mniej „świeżego” śniegu niż deszczu w wielu gorących pustyniach.

To właśnie brak opadów decyduje o klasyfikacji tych obszarów jako pustynie zimne (polarne). Klimat jest skrajnie suchy, a woda w większości jest tam „uwięziona” w postaci lodu, co ogranicza dostępność wilgoci dla organizmów żywych.

Jaka jest różnica między pustynią piaszczystą a skalistą?

Pustynia piaszczysta (erg) to obszar zdominowany przez piasek i wydmy, które łatwo przemieszczają się pod wpływem wiatru. Takie krajobrazy są widowiskowe, ale w skali globu mniej powszechne, niż się często sądzi.

Pustynie skaliste (hamady) i żwirowe (seriry) to tereny z przewagą odsłoniętej skały, kamieni, żwiru lub rumoszu skalnego. W praktyce większość dużych pustyń, np. Sahara, to mozaika różnych typów – i to podłoże skaliste oraz kamieniste zajmuje tam więcej powierzchni niż same wydmy piaszczyste.

W jaki sposób góry tworzą tzw. cień opadowy i sprzyjają powstawaniu pustyń?

Cień opadowy powstaje, gdy wilgotne powietrze znad oceanu napotyka barierę górską. Po stronie nawietrznej powietrze wznosi się, ochładza i oddaje wilgoć w postaci deszczu lub śniegu. Po przejściu przez góry masa powietrza opada, ogrzewa się i wysusza, co utrudnia tworzenie się chmur i opadów.

Za pasmami górskimi tworzą się więc obszary znacznie suchsze, gdzie mogą rozwinąć się pustynie lub stepy. Mechanizm ten ma duże znaczenie m.in. w powstawaniu Pustyni Gobi oraz części pustyń Ameryki Północnej i suchych regionów Argentyny po wschodniej stronie Andów.

Najważniejsze lekcje

• Pustynia to obszar o bardzo małej sumie opadów (zwykle <250 mm rocznie), a niekoniecznie morze piasku czy teren bez życia.
• O pustyni nie decyduje temperatura ani rodzaj podłoża – mogą być pustynie gorące, zimne (polar­ne), kontynentalne i nadmorskie, a także piaszczyste, skaliste, żwirowe i solne.
• Skrajne przesuszenie sprawia, że gleby są ubogie, roślinność bardzo rzadka, wody powierzchniowej prawie nie ma, a organizmy wykazują ekstremalne przystosowania do suszy.
• Największe pustynie świata tworzą pasy wokół 20–30° szerokości geograficznej, związane z suchymi wyżami zwrotnikowymi wynikającymi z globalnej cyrkulacji atmosfery (komórki Hadleya).
• W strefach opadania suchego powietrza powstają trwałe układy wysokiego ciśnienia, które hamują wznoszenie się mas powietrza i rozwój chmur deszczowych, co utrwala długotrwałą suszę.
• Zimne prądy morskie przy zachodnich wybrzeżach kontynentów (np. Prąd Peruwiański, Benguelski) wywołują inwersje termiczne, sprzyjające mgłom, ale blokujące opady, przez co nawet wybrzeża mogą być skrajnie suche.
• Wiele wielkich pustyń (np. Sahara) to mozaika różnych typów krajobrazu, a piaskowe wydmy stanowią tylko mniejszą, choć najbardziej kojarzoną część ich powierzchni.

Polecane dla Ciebie:

• 

  Jakie są największe pustynie na świecie?

• 

  Jak powstaje sztuczny śnieg?

• 

  Jakie są największe pustynie świata i jak powstają?

• 

  Dlaczego deszcz nie spada na raz, tylko w kroplach?

• 

  Czym jest miraż i dlaczego widzimy wodę na pustyni?

• 

  Najzimniejsze i najgorętsze miejsca na Ziemi