Co to jest konstytucja i po co nam jest?

Podstawowe znaczenie konstytucji – co to właściwie jest?

Konstytucja jako najważniejsze prawo w państwie

Konstytucja to najwyższy akt prawny w państwie. Żadne inne prawo – ustawa, rozporządzenie, zarządzenie, regulamin – nie może z nią sprzecznie się kłócić. Jeśli jakaś ustawa jest niezgodna z konstytucją, to nie konstytucja się „dostosowuje”, lecz zmieniona lub uchylona musi zostać ta niższa ustawa. Ten prosty fakt ma kolosalne znaczenie: konstytucja wyznacza ramy gry dla polityków, urzędów i sądów.

W praktyce konstytucja spełnia kilka funkcji jednocześnie:

• ustrojową – określa, jak zorganizowane jest państwo i jego władze;
• prawną – jest źródłem prawa najwyższej rangi;
• społeczną – wskazuje podstawowe wartości, na których opiera się wspólnota obywateli;
• polityczną – wyznacza zasady rywalizacji politycznej i ogranicza jej najostrzejsze przejawy;
• gwarancyjną – zapewnia ochronę praw i wolności jednostki.

Bez konstytucji państwo przypominałoby firmę bez statutu i regulaminu: każdy coś robi, jakieś reguły niby są, ale nikt nie ma pewności, kto za co odpowiada, jakie są granice władzy przełożonych i jakie prawa ma pracownik. Konstytucja porządkuje to w skali całego państwa.

Konstytucja a inne ustawy – hierarchia źródeł prawa

Żeby zrozumieć, po co jest konstytucja, trzeba zobaczyć ją na tle innych aktów prawnych. Prawo w Polsce ma swoją hierarchię. Na samym szczycie jest konstytucja. Niżej znajdują się m.in. ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe, rozporządzenia, a jeszcze niżej akty prawa miejscowego. W uproszczeniu hierarchię można pokazać tak:

Każdy niższy akt prawny musi być zgodny z aktami stojącymi wyżej. Jeśli sejm uchwali ustawę, która łamie konstytucję, państwo ma mechanizm korekty: Trybunał Konstytucyjny może uznać ją za niezgodną z konstytucją, a wtedy przestaje ona obowiązywać w zakresie tej niezgodności. Na tym polega praktyczny sens bycia „najwyższym prawem”.

Konstytucja jako umowa społeczna

Konstytucję często opisuje się jako umowę społeczną. Nie jest to umowa w sensie cywilnoprawnym – nikt jej osobiście nie podpisuje – ale pełni podobną funkcję: określa zasady współżycia między obywatelami a władzą. Każda ze stron zyskuje prawa i bierze na siebie obowiązki.

Państwo zobowiązuje się:

• szanować i chronić wolności oraz prawa człowieka;
• działać w ramach określonych kompetencji;
• organizować wybory, zapewniać wymiar sprawiedliwości, bezpieczeństwo, minimum usług publicznych;
• przestrzegać zasady równości i nie dyskryminować obywateli.

Obywatele z kolei zobowiązują się m.in. do:

• przestrzegania prawa;
• lojalności wobec państwa;
• uczestniczenia w życiu publicznym (choćby przez udział w wyborach);
• ponoszenia określonych ciężarów publicznych, np. podatków.

Ta „umowa” jest zapisana właśnie w konstytucji – w preambule, w rozdziałach o prawach i obowiązkach obywateli oraz w przepisach ustrojowych regulujących władzę publiczną.

Dlaczego w ogóle potrzebujemy konstytucji?

Ograniczenie władzy i ochrona przed nadużyciami

Bez konstytucji władza polityczna miałaby znacznie większą swobodę. Parlament mógłby uchwalić praktycznie wszystko, a rząd mógłby próbować to dowolnie interpretować. Konstytucja wprowadza twarde granice:

• nie można uchwalić ustawy, która znosi wolne wybory;
• nie wolno ustanowić kary pozbawienia wolności bez procesu sądowego;
• nie można zakazać obywatelom krytykowania władz czy zrzeszania się w partię polityczną.

Jeżeli ustawodawca próbuje naruszyć te granice, sądy i Trybunał Konstytucyjny mają obowiązek reagować. W ten sposób konstytucja hamuje pokusę nadużycia władzy. Nawet jeśli do władzy dojdzie ugrupowanie o autorytarnych skłonnościach, zmiana całego ustroju nie jest prosta, bo wymaga zmiany konstytucji w specjalnej, utrudnionej procedurze.

Zapewnienie stabilności i przewidywalności prawa

Życie gospodarcze, inwestycje, planowanie kariery – wszystko to opiera się na założeniu, że państwo jest w miarę stabilne, a prawo nie zmienia się z dnia na dzień w sposób całkowicie nieprzewidywalny. Konstytucja tworzy stały szkielet, który można porównać do fundamentów budynku. Można wymieniać okna, przemalowywać ściany, nawet nadbudować piętro – ale konstrukcja nośna pozostaje ta sama.

Dzięki temu:

• przedsiębiorcy wiedzą, że ich własność jest chroniona, a zasady obrotu gospodarczego nie mogą zostać arbitralnie zniszczone jedną nocną ustawą;
• obywatele mają świadomość, że procedura wyborcza nie będzie nagle tak zmieniona, by jedni mieli głos większej wagi niż inni;
• sądy i urzędy mają stały punkt odniesienia – to ogranicza chaos prawny.

Konstytucja nie eliminuje konfliktów politycznych ani sporów o prawo, ale ustala dla nich ramy. Dzięki temu napięcia rozładowują się w procedurach demokratycznych, a nie na ulicy.

Wspólny fundament wartości i tożsamości państwa

Każde państwo opiera się na pewnym zestawie wartości. W Polsce są to m.in. godność człowieka, wolność, równość, sprawiedliwość społeczna, demokracja, praworządność. Te pojęcia pojawiają się w konstytucji nieprzypadkowo. Nie są pustymi hasłami, tylko punktami odniesienia dla interpretacji całego prawa.

Gdy sąd ma wątpliwość, jak rozstrzygnąć sprawę, może sięgnąć do konstytucyjnych wartości i zdecydować w duchu ochrony godności człowieka czy zasady równości. W ten sposób konstytucja wpływa na codzienne decyzje, choć przeciętny obywatel często nie ma świadomości, że w wydanym wyroku odwołano się do jej przepisów.

Konstytucja pełni też rolę symbolu. Jest wyrazem tego, jak społeczeństwo widzi samo siebie i swoje państwo. Dlatego tak mocno dyskutuje się o jej zmianie – to nie jest tylko techniczna korekta przepisów, ale dotknięcie czegoś, co dotyczy wspólnej tożsamości.

Najważniejsze elementy konstytucji – z czego się składa?

Preambuła – deklaracja wartości i celu państwa

Preambuła to uroczysty wstęp do konstytucji. Nie zawiera konkretnych przepisów technicznych, ale ma duże znaczenie interpretacyjne. W polskiej Konstytucji z 1997 r. preambuła mówi m.in. o:

• szacunku dla wolności i sprawiedliwości;
• współodpowiedzialności za dobro wspólne;
• zakorzenieniu w chrześcijańskim dziedzictwie narodu oraz uniwersalnych wartościach humanistycznych;
• zasadzie pomocniczości (państwo nie powinno wyręczać obywateli tam, gdzie mogą działać sami);
• poszanowaniu praw mniejszości;
• otwartości na współpracę z innymi narodami.

W praktyce sędziowie często powołują się na preambułę, gdy muszą zdecydować, która interpretacja przepisu bardziej odpowiada duchowi całej konstytucji. To rodzaj „kompasu” wskazującego kierunek wykładni.

Rozdziały ustrojowe – jak zorganizowane jest państwo

Duża część konstytucji poświęcona jest opisowi ustroju państwa: jakie są władze, jak się je powołuje, jakie mają kompetencje i jak się wzajemnie kontrolują. Kluczowe rozdziały dotyczą:

• Sejmu i Senatu – opisują władzę ustawodawczą, procedurę uchwalania ustaw, zasady odpowiedzialności posłów i senatorów;
• Prezydenta Rzeczypospolitej – określają jego kompetencje, zasady wyboru, czas trwania kadencji, możliwość postawienia w stan oskarżenia;
• Rady Ministrów i administracji rządowej – regulują władzę wykonawczą, odpowiedzialność polityczną i konstytucyjną rządu;
• sądów i trybunałów – opisują wymiar sprawiedliwości, niezawisłość sędziów, ustrój sądów, rolę Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu;
• samorządu terytorialnego – określają pozycję gmin, powiatów i województw.

Z tych przepisów wynika na przykład, że:

• parlament nie może przejąć kompetencji sądów (np. samodzielnie wsadzić kogoś do więzienia);
• prezydent nie może wydawać ustaw – może je tylko podpisać, zawetować lub skierować do Trybunału Konstytucyjnego;
• samorząd ma zagwarantowaną pewną samodzielność, której rząd centralny nie może dowolnie ograniczać.

Prawa i wolności jednostki – serce konstytucji

Jedną z najważniejszych części konstytucji jest katalog wolności, praw i obowiązków człowieka i obywatela. To w nim zapisane są zasady, które bezpośrednio dotyczą każdego z nas, np.:

• wolność słowa i prasy;
• prawo do prywatności i ochrony danych osobowych;
• wolność sumienia i religii;
• prawo do nauki i obowiązek nauki do 18. roku życia;
• prawo do własności i dziedziczenia;
• prawo do sądu;
• prawo do zrzeszania się w partiach, związkach zawodowych, stowarzyszeniach.

Co ważne, te prawa nie są absolutne. Konstytucja przewiduje sytuacje, w których mogą zostać ograniczone – ale tylko ustawą, tylko ze względu na określone wartości (np. bezpieczeństwo państwa, porządek publiczny, ochronę zdrowia lub moralności publicznej) i nie mogą naruszać istoty danego prawa. Oznacza to, że można wprowadzić np. zakaz zgromadzeń w określonym miejscu i czasie, ale nie można całkowicie zakazać obywatelom gromadzenia się.

Mechanizmy nadzwyczajne – stan wojenny i wyjątkowy

Konstytucja przewiduje także, jak państwo ma działać w sytuacjach skrajnych: wojny, klęsk żywiołowych, poważnych zagrożeń bezpieczeństwa. W takich warunkach część praw i wolności może zostać ograniczona bardziej niż zwykle. Trzeba jednak spełnić szereg warunków:

• stan nadzwyczajny musi być formalnie wprowadzony (np. stan wojenny, wyjątkowy, klęski żywiołowej);
• zakres ograniczeń musi być proporcjonalny do zagrożenia;
• istnieją prawa, których nigdy nie wolno zawiesić, np. zakaz tortur.

Dzięki temu władza nie może pod pretekstem „kryzysu” wprowadzić dowolnych, nieograniczonych ograniczeń swobód. Nawet w najtrudniejszych czasach konstytucja pozostaje punktem odniesienia.

Konstytucja w codziennym życiu – jak wpływa na zwykłego obywatela?

Prawo do sądu i równego traktowania

Jednym z najbardziej odczuwalnych w praktyce praw konstytucyjnych jest prawo do sądu. Oznacza ono, że:

• organy władzy publicznej nie mogą pozbawić nikogo możliwości dochodzenia swoich praw przed niezależnym sądem;

Możliwość skarżenia decyzji urzędów

Drugą, bardzo praktyczną konsekwencją konstytucyjnych zasad jest prawo do kontroli decyzji administracji publicznej przez sądy administracyjne. Jeśli urząd wyda decyzję, z którą się nie zgadzasz – np. odmówi wydania pozwolenia na budowę, cofnie zasiłek, nakaże rozbiórkę budynku – nie jesteś zdany wyłącznie na łaskę urzędnika.

Procedura w zarysie wygląda tak:

• najpierw składasz odwołanie do organu wyższego stopnia (np. do samorządowego kolegium odwoławczego);
• jeśli i ono utrzyma niekorzystną decyzję, możesz zaskarżyć ją do wojewódzkiego sądu administracyjnego;
• w niektórych sprawach przysługuje jeszcze skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Ta droga nie wynika tylko z ustaw o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jej podstawą jest konstytucyjna zasada kontroli legalności działania administracji. Urząd nie stoi ponad prawem – musi uzasadniać swoje rozstrzygnięcia, a obywatel nie jest wobec niego bezbronny.

Wolność słowa w praktyce – granice krytyki

Konstytucyjna wolność wyrażania poglądów obejmuje zarówno prawo do chwalenia, jak i do ostrej krytyki władzy, instytucji czy osób publicznych. Dzięki temu obywatel może:

• pisać krytyczne artykuły o działaniach rządu lub samorządu;
• organizować pikiety, protesty, akcje społeczne;
• publikować komentarze w internecie, o ile nie naruszają prawa.

Granice stawia m.in. ochrona dóbr osobistych i zakaz mowy nienawiści. Nie wolno np. grozić przemocą, nawoływać do jej użycia czy znieważać całych grup ze względu na pochodzenie, religię czy orientację. Kluczowe jest jednak to, że krytyka władz jako takich jest chroniona. Polityk ma szerszy obowiązek znoszenia ostrych ocen niż zwykły obywatel – sądy wielokrotnie to podkreślały, powołując się właśnie na konstytucję.

Ochrona prywatności i danych osobowych

W realiach społeczeństwa cyfrowego duże znaczenie zyskały konstytucyjne gwarancje prywatności i ochrony danych. To z nich wyrastają m.in. przepisy o:

• tajemnicy korespondencji (także e-maili i komunikatorów);
• ograniczonych uprawnieniach służb do stosowania podsłuchów;
• obowiązku informowania, jakie dane o obywatelu są gromadzone i w jakim celu;
• możliwości żądania sprostowania lub usunięcia nieaktualnych danych.

Gdy firmy czy instytucje publiczne przetwarzają informacje o obywatelach, muszą uwzględniać konstytucyjny standard. Jeśli ustawa pozwalałaby np. na nieograniczoną inwigilację bez kontroli sądowej, byłby to poważny argument za uznaniem jej za niezgodną z konstytucją.

Równość wobec prawa i zakaz dyskryminacji

Zasada równości wobec prawa nie oznacza, że wszystkich traktuje się identycznie, lecz że różnicowanie sytuacji musi mieć racjonalne uzasadnienie. Konstytucyjny zakaz dyskryminacji zabrania gorszego traktowania ze względu m.in. na płeć, wiek, niepełnosprawność, przekonania polityczne czy światopogląd.

W praktyce pojawia się to np. w sprawach o:

• odmowę zatrudnienia lub awansu wynikającą z poglądów pracownika;
• gorsze traktowanie kobiet w miejscu pracy (niższe płace przy takim samym zakresie obowiązków);
• dostęp do usług publicznych dla osób z niepełnosprawnościami.

Sądy, rozstrzygając takie spory, odwołują się nie tylko do kodeksu pracy czy ustaw antydyskryminacyjnych, ale także bezpośrednio do konstytucyjnej zasady równości. To podnosi poziom ochrony, bo ustawy muszą być interpretowane w sposób zgodny z tym standardem.

Konstytucyjna ochrona rodziny, rodzicielstwa i dziecka

W konstytucji pojawiają się także przepisy dotyczące rodziny, macierzyństwa, ojcostwa i praw dziecka. Z nich wynika m.in.:

• obowiązek państwa wspierania rodzin, także poprzez politykę społeczną;
• szczególna ochrona kobiet w ciąży i w okresie okołoporodowym;
• prawo dziecka do wychowania w rodzinie, o ile jest to możliwe i bezpieczne;
• pierwszeństwo praw rodziców w wychowaniu dzieci, przy jednoczesnym poszanowaniu dobra dziecka.

Te ogólne zasady przekładają się na konkretne rozwiązania: urlopy rodzicielskie, ochronę przed zwolnieniem w ciąży, pomoc społeczną dla rodzin w trudnej sytuacji. Gdy ustawodawca próbuje wprowadzić przepisy naruszające proporcje między prawami dziecka a prawami rodziców, pojawia się pytanie o ich zgodność z konstytucją.

Gwarancje dla mniejszości i różnorodności kulturowej

Polska konstytucja chroni również prawa mniejszości narodowych i etnicznych oraz osób przynależących do różnych wspólnot kulturowych czy religijnych. Przykładowo zapewnia:

• prawo do zachowania i rozwijania własnego języka, obyczajów i tradycji;
• możliwość tworzenia własnych instytucji edukacyjnych czy kulturalnych;
• uczestnictwo w życiu publicznym bez przymusu rezygnacji z tożsamości mniejszościowej.

Ochrona ta nie ogranicza się do przepisów deklaratywnych. Jeżeli np. jednostka samorządu terytorialnego wprowadzi ograniczenia dotyczące używania języka mniejszości w przestrzeni publicznej, może to zostać zakwestionowane w świetle konstytucyjnych gwarancji.

Jak zmienia się konstytucja – procedura i konsekwencje

Dlaczego zmiana konstytucji jest utrudniona

Konstytucja stoi na szczycie hierarchii źródeł prawa, dlatego jej zmiana wymaga szerszego porozumienia politycznego niż zwykła ustawa. W polskich realiach oznacza to, że:

• potrzebna jest zdecydowana większość w Sejmie (większa niż przy zwykłych ustawach);
• Senat również musi wyrazić zgodę określoną większością głosów;
• między pierwszym a drugim głosowaniem w Sejmie obowiązuje przerwa – po to, by opinia publiczna mogła zareagować.

W niektórych wypadkach można dodatkowo rozpisać referendum zatwierdzające zmianę. Taki mechanizm sprawia, że konstytucji nie da się zmienić z dnia na dzień w wyniku chwilowej większości parlamentarnej. Chodzi o ochronę stabilności ustroju i praw obywateli.

Zakres możliwych zmian i „twarde jądro” konstytucji

Z teorią konstytucyjną wiąże się pojęcie tzw. jądra konstytucji – elementów tak fundamentalnych, że ich zniesienie w praktyce oznaczałoby stworzenie zupełnie nowego ustroju. Zalicza się do nich zazwyczaj:

• demokratyczny charakter państwa;
• zasadę rządów prawa (praworządności);
• podział i równowagę władz;
• podstawowe prawa człowieka i obywatela.

Jeśli nawet formalnie przeprowadzi się procedurę zmiany, ale jej treść prowadzi do likwidacji demokracji czy podmiotowości obywatela, wielu konstytucjonalistów twierdzi, że taka „zmiana” wykracza poza kompetencje władzy. To nie będzie już korekta ustawy zasadniczej, lecz próba obalenia porządku konstytucyjnego.

Skutki zmian – od systemu politycznego po codzienne decyzje

Zmieniona konstytucja pociąga za sobą konieczność dostosowania całego systemu prawa. Ustawy, które były z nią zgodne, mogą okazać się sprzeczne z nowymi zapisami. To uruchamia:

• prace legislacyjne nad „pakietem ustaw dostosowujących”;
• liczne postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym;
• zmiany w praktyce działania sądów, urzędów i instytucji publicznych.

Przykładowo, jeśli konstytucja wprowadza nowy organ (np. specjalną radę do spraw środowiska), trzeba stworzyć przepisy określające jej skład, tryb powoływania, finansowanie. Z kolei zmiana zasad powoływania sędziów czy prokuratorów rzutuje na przebieg tysięcy postępowań.

Konstytucja a prawo międzynarodowe i Unia Europejska

Miejsce konstytucji w systemie prawa

W Polsce konstytucja ma pierwszeństwo przed ustawami i innymi aktami prawa krajowego. Jednocześnie przewiduje, że:

• ratyfikowane umowy międzynarodowe stanowią część krajowego porządku prawnego;
• w razie kolizji ustawy z taką umową pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa;
• przekazanie części kompetencji organizacji międzynarodowej (np. Unii Europejskiej) wymaga szczególnej procedury.

W efekcie powstaje swoisty dialog norm: konstytucja określa ramy uczestnictwa w organizacjach międzynarodowych, a jednocześnie prawo tych organizacji wpływa na codzienne funkcjonowanie obywateli i instytucji.

Relacja konstytucji do prawa Unii Europejskiej

Członkostwo w Unii Europejskiej oznacza, że część przepisów tworzonych w Brukseli ma pierwszeństwo przed ustawami krajowymi. Polskie sądy, stosując np. rozporządzenia czy dyrektywy UE, muszą interpretować prawo krajowe w zgodzie z prawem unijnym.

Jednocześnie polska konstytucja pozostaje najwyższym prawem w swoim porządku. Gdyby doszło do ostrego konfliktu między normą unijną a konstytucyjną, pojawia się dylemat: albo zmienić konstytucję, albo renegocjować zasady udziału w danej strukturze międzynarodowej. Ten spór nie jest tylko teoretyczny – dotyczy np. kwestii standardu niezależności sądów czy ochrony praw podstawowych.

Prawa człowieka w wymiarze międzynarodowym

Konstytucja nie istnieje w próżni. Polska jest stroną wielu umów dotyczących praw człowieka, jak np. Europejska Konwencja Praw Człowieka. Dzięki temu:

• obywatel, który wyczerpał krajowe środki odwoławcze, może zwrócić się do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka;
• standard ochrony wynikający z tych umów wpływa na interpretację konstytucji przez polskie sądy;
• ustawodawca, tworząc przepisy, musi brać pod uwagę nie tylko konstytucję, ale i międzynarodowe zobowiązania Polski.

Przykładowo, sprawy dotyczące nieludzkiego lub poniżającego traktowania, przewlekłości postępowania sądowego czy prywatności były wielokrotnie rozstrzygane w Strasburgu. Orzeczenia te pośrednio kształtują rozumienie polskich gwarancji konstytucyjnych.

Jak obywatel może korzystać z konstytucji

Bezpośrednie powoływanie się na konstytucję przed sądem

Konstytucja przewiduje bezpośrednie stosowanie swoich przepisów, o ile nadają się do tego ze względu na swój charakter. Oznacza to, że w postępowaniu cywilnym, karnym czy administracyjnym można:

• powołać się wprost na konkretny artykuł konstytucji (np. prawo do obrony, prawo do sądu, ochronę własności);
• wnioskować o interpretację przepisu ustawowego w zgodzie z konstytucyjnym standardem;
• podnosić zarzut, że dana praktyka organu narusza konstytucyjne prawa jednostki.

Sąd nie może wówczas zignorować takiego argumentu. Nawet jeśli sam nie może „usunąć” przepisu ustawy, powinien wybrać taką jego interpretację, która jest najbliższa konstytucji.

Skarga konstytucyjna – nadzwyczajny środek ochrony

Jeżeli obywatel uzna, że ostateczne orzeczenie sądu lub decyzja administracyjna naruszyły jego konstytucyjne prawa, może – po wyczerpaniu zwykłych środków odwoławczych – wnieść skargę konstytucyjną do Trybunału Konstytucyjnego. Skarga ta:

• dotyczy przepisu prawa, na podstawie którego wydano rozstrzygnięcie, a nie samego wyroku;
• musi być sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata lub radcę prawnego);
• ma określony, stosunkowo krótki termin na wniesienie.

Jeżeli Trybunał uzna przepis za niezgodny z konstytucją, traci on moc. Otwiera to drogę do wznowienia postępowania lub zmiany rozstrzygnięcia. Ten mechanizm bywa ostatnią deską ratunku w sprawach, w których wszystkie inne środki zawiodły.

Udział obywateli w procesie stanowienia prawa

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Co to jest konstytucja w prostych słowach?

Konstytucja to najważniejsze prawo w państwie – coś w rodzaju „instrukcji obsługi” państwa. Określa, jak zorganizowana jest władza, jakie prawa i wolności mają obywatele oraz jakie obowiązki ma wobec nich państwo.

Żadna inna ustawa ani rozporządzenie nie może być z nią sprzeczne. Jeśli są – powinny zostać zmienione lub uchylone.

Po co w ogóle jest konstytucja i dlaczego jest potrzebna?

Konstytucja ogranicza władzę i chroni obywateli przed nadużyciami. Ustawia „twarde granice”, których politycy nie mogą przekroczyć, np. nie mogą zlikwidować wolnych wyborów czy zakazać krytyki władzy zwykłą ustawą.

Dodatkowo zapewnia stabilność i przewidywalność prawa – wyznacza stałe ramy ustroju, w których można wprowadzać zmiany szczegółowe, ale nie można dowolnie odwracać podstawowych zasad państwa.

Jaką rangę ma konstytucja w hierarchii źródeł prawa?

Konstytucja ma najwyższą rangę prawną. Pod nią w hierarchii znajdują się m.in. ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia oraz akty prawa miejscowego.

Każdy niższy akt prawny musi być zgodny z tym, co zapisano w konstytucji. Gdy pojawia się sprzeczność, Trybunał Konstytucyjny może uznać przepis ustawy czy rozporządzenia za niezgodny z konstytucją, a wtedy przestaje on obowiązywać.

Dlaczego mówi się, że konstytucja jest umową społeczną?

Konstytucję nazywa się umową społeczną, ponieważ określa wzajemne prawa i obowiązki obywateli oraz państwa. Nie jest to umowa podpisywana indywidualnie, ale dokument, który wyraża porozumienie co do podstawowych zasad życia publicznego.

Państwo zobowiązuje się m.in. do ochrony praw człowieka, organizowania wyborów i działania w granicach prawa, a obywatele – do przestrzegania prawa, płacenia podatków i udziału w życiu publicznym.

Jakie funkcje pełni konstytucja w państwie?

Konstytucja pełni kilka kluczowych funkcji jednocześnie:

• ustrojową – określa ustrój państwa i sposób działania władz;
• prawną – jest najwyższym źródłem prawa;
• społeczną – wskazuje podstawowe wartości wspólnoty obywateli;
• polityczną – wyznacza zasady rywalizacji politycznej;
• gwarancyjną – chroni prawa i wolności jednostki.

Dzięki temu porządkuje całe życie publiczne i wyznacza ramy działania instytucji państwa.

Jak konstytucja chroni prawa obywateli w praktyce?

Konstytucja zapisuje katalog praw i wolności, np. wolność słowa, prawo do sądu, prawo do własności czy wolność zgromadzeń. Zwykłe ustawy nie mogą tych praw dowolnie ograniczać.

Gdy władza próbuje naruszyć te prawa, obywatele i sędziowie mogą powołać się bezpośrednio na konstytucję. Sądy, w tym Trybunał Konstytucyjny, mają obowiązek eliminować z systemu przepisy sprzeczne z konstytucją.

Co zawiera konstytucja – z jakich części się składa?

Typowa konstytucja składa się z preambuły (uroczystego wstępu z deklaracją wartości) oraz rozdziałów regulujących m.in. ustrój państwa, kompetencje poszczególnych władz, prawa i obowiązki obywateli oraz tryb zmiany samej konstytucji.

Preambuła pełni ważną rolę interpretacyjną – pomaga rozstrzygać wątpliwości, w jakim duchu należy stosować konkretne przepisy konstytucji.

Najważniejsze punkty

• Konstytucja jest najwyższym aktem prawnym w państwie – wszystkie inne przepisy muszą być z nią zgodne, a w razie sprzeczności to one podlegają zmianie lub uchyleniu.
• Pełni jednocześnie kilka funkcji: ustrojową (określa organizację państwa), prawną (najwyższe źródło prawa), społeczną (wskazuje wartości), polityczną (reguluje rywalizację polityczną) i gwarancyjną (chroni prawa jednostki).
• Umiejscawia się na szczycie hierarchii źródeł prawa (ponad ustawami, umowami międzynarodowymi, rozporządzeniami i prawem miejscowym), a jej przestrzeganie kontroluje m.in. Trybunał Konstytucyjny.
• Konstytucja działa jak szczególny rodzaj umowy społecznej między obywatelami a państwem, określając wzajemne prawa i obowiązki obu stron.
• Ogranicza władzę polityczną, wyznaczając twarde granice (np. zakaz zniesienia wolnych wyborów czy karania bez wyroku sądu) oraz utrudniając zmianę ustroju poprzez specjalną procedurę zmiany konstytucji.
• Zapewnia stabilność i przewidywalność prawa, stanowiąc trwały „szkielet” ustroju, dzięki któremu obywatele, przedsiębiorcy, sądy i urzędy mają stały punkt odniesienia.
• Porządkuje funkcjonowanie państwa i łagodzi konflikty polityczne, przenosząc je w ramy procedur demokratycznych zamiast na ulicę.

Polecane dla Ciebie:

• 

  Czym jest konstytucja i dlaczego jest tak ważna?

• 

  Konstytucja 3 maja – pierwszy krok ku nowoczesnej Polsce

• 

  Czy Polska powinna mieć nową konstytucję?

• 

  Sąd Najwyższy, Trybunał Konstytucyjny i inne…

• 

  Jakie są cechy państwa i czym różni się od innych…

• 

  Które religie najbardziej wpłynęły na rozwój prawa?